– Qazaq jurtynda neke qııý rásimi talaı ǵasyrdan beri jalǵasyp keledi. Alaıda, qazaq tarıhynda jas juptyń qalaı shańyraq kótergenin qazir umyta bastaǵan syńaılymyz...
– Sózińizdiń jany bar. Tarıhı eńbekterge, qazaq aýyz ádebıetine úńilsek, neke jaıly biraz qundylyqtarǵa qanyǵamyz. Neke qııý rásimi buryndary qyzdyń óz aýylynda, ony uzatý kezinde oryndalǵan. Quda túsken ýaqyttan 2-3 jyldan keıin de qıylýy múmkin. Al jastardyń otaý qurýǵa degen kelisimi neke qııý kezinde suralatyn.
Baıyrǵy qazaq qoǵamynda neke qııatyn moldany qyzdyń áke-sheshesi shaqyrǵan. Neke qııý ádette oıyn-saýyq úshin qurylǵan «bolys» úıde, ıaǵnı qyz ákesi aǵaıyndarynyń biriniń úıinde oryndalǵan.
– Endi nekelesýdiń sharttary jóninde aıtyp berseńiz, tynys-tirshiligimizde bul jaǵy qalaı edi?
– Qazaqta erteden kele jatqan nekelesýdiń sharttary bar. Babalarymyz ádettik quqyq, dástúr boıynsha jeti ataǵa deıin qyz alyspaǵan. Munyń ózi qan tazalyǵyn, tektilikti saqtaý qajettiginen týyndasa, ekinshiden, eki rýly eldiń bir-birimen qudandaly-jekjat bolyp, tatýlyqtyń ornaýyna septesken.
Boı jetken qyzdy erterek turmysqa berý jaǵy da nazardan tys qalmaǵan. «Tuzdy kóp saqtama, sý buzady, qyzdy kóp saqtama, sóz buzady» degen maqaldyń astary óte tereń.
Bizdiń qazaqtyń árbir izgilikti ádemi bir formaǵa aınaldyryp otyrǵany da eskeriletin nárse. Máselen, neke qııýdaǵy basty ǵuryp – neke sýyn ishkizý. Úlkender neke sýyna azdap tuz, qant qosqan eken. Sý – eki jastyń páktigine, tuz – olardyń biri keleshekte opasyzdyq etip, nekeni buzsa, dám atýyna, qant – ekeýiniń tatý-tátti ómir súrýine dep yrymdalǵan kórinedi.
Nekeqııar duǵadan soń molda kúıeýge qarap, jubaılyq ómirde áıeline qamqor bolýǵa ósıet aıtady. Rásim aıaqtalǵan soń qyz ata-anasy kúıeý jigitke: «Qolyńyzǵa bir súıek berdik, muny jaqsylap kútip baǵyńyz, azar berip, urmańyz, beımaz jaman sóılemeńiz», deıdi, al qyzyna: «Balam, jaman bolma, atańa nálet keltirersiń», dep aqyl-keńesterin úıip-tókken. Nekesi qıylǵan soń qalyńdyqty jeńgeleri tigilgen otaý úıge alyp barady. Erteńine qalyńdyq sheshesi jáne kúıeý jaqtan kelýshilermen birge kúıeý aýylyna attanǵan.
– Babalarymyzdyń ómirinde otbasynyń oıran bolyp, shańyraqtyń shaıqalýy joqtyń qasy edi. Al búgin tym órship tur. Osynyń sebebi nede?
– Qazaqtyń ádettik quqyǵy boıynsha erli-zaıyptylar arasynda kıkiljiń ýshyqqan jaǵdaıda aýyl aqsaqaldary aralasyp, talqyǵa salyp, otbasyn ajyratpaý jaǵyn kózdegen eken. Sondyqtan ol kezde ajyrasý óte sırek kezdesken jáne óte kúrdeli prosess bolǵan. Dástúrli quqyqtyq sanada qazaqtar nekeniń orynsyz buzylýyna, jetim-jesirdiń kóbeıýine jol bermegen.
Alǵashqy túnde qyzdyń jańa otaýǵa abyroısyz kelgenine kózi jetse ǵana kúıeý jigit qyzdyń jeńgelerine habar berip, qalyńdyqtan bas tartatynyn aıtady. Erkektiń qabiletsizdigi bilinse, kúıeýi jeti jyldaı ýaqyt habar-osharsyz ketken jaǵdaılarda da neke buzylýy kezdesken. Biraq bul eki jaǵdaı oryn alsa da, áıel sol áýlettiń erkegine kúıeýge shyqqan. «Qyz Jibek» jyrynyń bir nusqasyn eske túsireıikshi, Tólegen qaıtys bolǵan soń Jibekti qalmaq hany Qoren aıttyrady ǵoı. Qorenge qosylǵysy kelmegen Qyz Jibek:
«Áýeli bas qosqanym Jaǵalbaıly,
Jylqysyn kóptiginen baǵa almaıdy,
Tólegenniń ólgeni ras bolsa,
Jesirin izdep kelip nege almaıdy?» demeı me?.. Osylaısha, Sansyzbaıǵa qosylyp, balaly-shaǵaly bolady. Mine, bizdiń babalarymyzdyń dástúri.
– Endi qazirgi qoǵamǵa qaıta oralaıyq. Keıbir dinı aǵym ókilderi úshin eki-úsh «baýyryn» kýáger etip, jap-jas qarakózben neke qııa salatyny, sodan soń bolmashyǵa talaq aıtyp, tastaı salatyny kezdesip júr. Talaq bolǵan áıeldi taǵy bir «baýyry» ala salady. Osyǵan ne deısiz?
– Buǵan ne deımin, bul – musylmanshylyq túgili, jalpy adamshylyqqa jaraspaıtyn is. Mal ekesh mal da mundaı soraqylyqqa barmasa kerek. Nebir jyrtqysh haıýandardyń óz jubyna, urpaǵyna meıirimmen qaraıtynyn bilemiz. Al bularǵa óz uıasyn buza salý shybyn shaqqandaı da áser qaldyrmaıdy. Baryp turǵan azǵyndyq. Adamzatty baqytty etýge kelgen uly Islam da buǵan ruqsat beredi dep oılamaımyn.
Sonymen birge ótkende Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi tarapynan uıymdastyrylǵan bir jıynda osy neke máselesine qatysty zańǵa ózgertýler engizgeli jatqan jobaǵa qatysty óz pikirimdi bildirgen bolatynmyn. Keıin ol zań jobasyndaǵy neke máselesine qatysty tarmaqtar qoǵamdyq talqylaýdan keıin mınıstrliktiń usynysymen alynyp tastaldy. Negizinde kez kelgen máseleniń shyǵý sebebi men saldary bolady. Dindarlar arasyndaǵy neke máselesiniń ýshyǵýy, bul – saldar ǵana. Al, sebebi – bilimsizdikte, saýatsyzdyqta. Jalpy mundaı jaǵdaıdyń barlyǵy derlik, dinı adasýshylyq bolsyn, dinı joralǵylardy syltaý etip áıelin, bala-shaǵasyn dalaǵa tastap ketý bolsyn, saýatsyzdyqtan týyndap jatady. Eger adam shynaıy ıslamdy durys túsinse, ıslamdaǵy nekeniń máni men maǵynasyn, jaýapkershiligin uǵynsa, onda ol jańaǵy masqaralardy jasamas edi. Bul máseleni tek qana saýattylyqty arttyryp qana jeńe alamyz. Bizge eldegi dinı ahýaldy retke keltiretin myqty bir júıe qalyptastyrý kerek.
– «Bir qaıǵy myń qaıǵyny qozǵaıdy» degendeı, ata-ananyń kelisimine qaramaı úılený, tipti namaz oqymaıtyn bolsa, olarmen at quıryǵyn kesip ketetindeı deńgeıde aralaspaı qoıatyndar bar. Bundaı oqıǵalar buryn-sońǵy dástúr-saltymyzda kezdese me?
– Oı, qaraǵym-aý, aq bata men teris batanyń parqyna tereń boılaıtyn el emespiz be? Buryndary qazaqtyń ul-qyzdary óz ata-anasynyń, jalpy úlkenderdiń kelisiminsiz aıaqtaryn attap baspaǵan. Jasy kishiler úlkenderge sen demegen, qarsy kelmegen. Al endi aq neke sekildi eki dúnıelik mańyzy bar uly iske ata-anasyz, óz betinshe kirise salady deısiz be? Joq, árıne! Burynǵy atalarymyz aq nekeni esh ýaqytta aıaq asty etpegen, kerisinshe oǵan úlken jaýapkershilikpen kelgen. Meniń baıqaǵanym, dini berik adamdar otbasyna da, nekege de berik keledi. Ol, mysaly, bizdiń ata-ájelerimizden qatty baıqalady. Meniń oıymsha, dinniń álsireýi, qııalı kommýnıstik ıdeıaǵa salynyp ketkender otbasy qurylymyn álsiretti.
Adam ómirindegi eń mańyzdy is osy otbasy, oshaq qasynyń mańynda bolǵan. Qazaq halqy neke qııý saltyna qurmetpen qaraǵan, al jas jubaılar aq nekeni qasıetti sanaǵan. Sondyqtan osy túsinikke qalaı da qaıta oralýymyz qajet.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbatty júrgizgen – Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
